Spektrometr XRF to dziś podstawowe narzędzie w profesjonalnym skupie metali szlachetnych. W kilkadziesiąt sekund pokazuje, z czego wykonany jest przedmiot, i to bez uszkadzania go. Wynik trzeba jednak umieć odczytać. Wyjaśniamy, jak działa XRF, co mierzy, czego nie widzi i kiedy skup potrzebuje dodatkowej weryfikacji.
Jak działa spektrometr XRF, w prostych słowach
- Lampa rentgenowska kieruje wiązkę promieniowania na badany punkt przedmiotu.
- Promieniowanie wybija elektrony z wewnętrznych powłok atomów.
- Atomy wracają do stanu stabilnego i emitują promieniowanie wtórne (fluorescencję), którego energia jest charakterystyczna dla każdego pierwiastka: złota, srebra, miedzi, cynku, palladu.
- Detektor rejestruje widmo. Oprogramowanie przelicza wysokość pików na procentowy skład stopu.
Wynik wygląda na przykład tak: Au 58,6%, Ag 26,1%, Cu 15,3%. To odpowiada złotu próby 585 w odmianie żółtej.
Czas pomiaru zależy od materiału. W laboratorium Sefiny, które pracuje na spektrometrze firmy Fischer (tej samej marki używają urzędy probiercze), odlana sztabka jest mierzona po 40 sekund z każdej strony.
Chcesz sprawdzić skład bez sprzedaży?
Zbadamy przedmiot spektrometrem Fischer i przygotujemy raport w PDF lub na papierze.
Co XRF wykrywa dobrze
- Próbę jednorodnych stopów złota, srebra, platyny i palladu, czyli typowej biżuterii, sztabek, monet i drutów.
- Skład dodatków stopowych: miedź, srebro, cynk, nikiel, pallad. Pozwala to odróżnić białe złoto z palladem od białego złota z niklem.
- Rozbieżność z oznaczeniem, np. wyrób z puncą 585, który po pomiarze okazuje się stopem o niższej zawartości złota.
- Metale nieszlachetne pod nazwą „złoto”: mosiądz, tombak czy stal z powłoką dają zupełnie inne widmo.
Czego XRF nie widzi albo gdzie wynik wymaga interpretacji
| Sytuacja | Dlaczego odczyt może mylić | Co robi skup |
|---|---|---|
| Pozłacanie, platerowanie, doublé | XRF widzi głównie warstwę złota na powierzchni. Pod spodem może być mosiądz lub srebro | pomiar w kilku miejscach, w tym na krawędziach i w miejscach przetarć; przy wątpliwościach przetop |
| Rodowanie | cienka warstwa rodu „maskuje” metal bazowy, wynik pokazuje rod | interpretacja widma, pomiar w miejscu bez powłoki |
| Grube powłoki i rdzenie (np. wolframowy rdzeń w sztabce) | powłoka grubsza niż zasięg pomiaru całkowicie ukrywa wnętrze | pomiar gęstości, ważenie i wymiary, w razie potrzeby przecięcie lub przetop |
| Luty i elementy łączone | lut ma niższą próbę niż reszta wyrobu | pomiar poza miejscami lutowania |
| Zabrudzenia, patyna, lakier | warstwa obca zaburza widmo | oczyszczenie punktu pomiaru |
| Materiał niejednorodny: złom różnych prób, opiłki, styki, stopy dentystyczne | każdy punkt ma inny skład | przetop do jednolitej sztabki (zlewki) i dopiero wtedy pomiar |
Wynik XRF pokazuje skład badanego punktu, a nie całego przedmiotu. Dlatego rzetelny skup zestawia odczyt z oznaczeniami, wagą, gęstością i budową wyrobu, a przy wątpliwościach wykonuje pomiar w kilku miejscach.
Kiedy skup przetapia materiał przed analizą
Przetopienie daje jednolity stop, w którym każdy punkt ma ten sam skład. Wtedy pomiar XRF jest reprezentatywny dla całej partii. Skup sięga po przetop, gdy:
- sprzedajesz złom biżuterii różnych prób w jednej partii,
- materiał to proszki, opiłki, wióry, odpady poszlifierskie,
- chodzi o styki srebrne, druty lub luty z różnych źródeł,
- przedmiot jest wielowarstwowy albo pomiar powierzchni budzi wątpliwości.
W Sefinie topienie odbywa się na miejscu, od ręki, a materiał otrzymuje postać sztabki lub zlewki, którą następnie się bada. Więcej: topienie metali szlachetnych.
Masz złom różnych prób?
Przetopimy go na miejscu do jednolitej sztabki, a dopiero potem zbadamy skład.
XRF a inne metody badania złota
| Metoda | Czy niszczy przedmiot | Dokładność | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Spektrometr XRF | nie | wysoka dla jednorodnych stopów | standard w skupach i urzędach probierczych przy kontroli wyrobów |
| Próba na kamieniu probierczym z kwasami | minimalnie (rysa) | orientacyjna | szybki test, zależny od doświadczenia osoby badającej |
| Analiza ogniowa (kupelacja) | tak, pobiera się próbkę | bardzo wysoka | rafinerie, arbitraż, certyfikacja |
| Pomiar gęstości | nie | pomocnicza | wykrywanie rdzeni i podróbek sztabek |
Analizę ogniową uznaje się za metodę referencyjną, ale jest niszcząca i czasochłonna. W skupie XRF wraz z przetopem materiału niejednorodnego daje wynik wystarczająco dokładny do uczciwej wyceny.
Co powinieneś zobaczyć jako sprzedający
- Ekran lub wydruk z wynikiem: procentowy skład stopu, a nie samo „jest OK”.
- Informację, w ilu miejscach mierzono przedmiot.
- Przyjętą próbę do wyliczenia ceny i jej uzasadnienie.
- Przy przetopie: masę przed przetopem i po nim (ubytek wynika z usunięcia zanieczyszczeń i elementów nieszlachetnych).
Jeśli chcesz tylko sprawdzić skład przedmiotu, na przykład przed zakupem biżuterii z drugiej ręki, możesz zlecić samą analizę metali szlachetnych. Wynik otrzymasz w formie raportu papierowego lub PDF.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy badanie XRF niszczy biżuterię?
Nie. Pomiar jest bezkontaktowy i nie pozostawia śladów. Wyjątkiem są sytuacje, w których trzeba oczyścić punkt pomiaru z lakieru lub zabrudzeń.
Czy XRF wykryje pozłacanie?
Zwykle tak, pośrednio. Przy cienkiej powłoce w widmie pojawiają się pierwiastki metalu bazowego, np. miedź i cynk z mosiądzu. Przy grubszej powłoce powierzchnia może dawać wynik „złoty”, dlatego skup mierzy kilka miejsc i ocenia wagę oraz budowę przedmiotu.
Dlaczego wynik XRF różni się od oznaczenia próby?
Przyczyną mogą być luty, powłoki, zabrudzenia, punkt pomiaru albo niezgodność wyrobu z deklarowaną próbą. Niewielkie odchylenia mieszczą się w tolerancji. Duża różnica wymaga dodatkowego pomiaru.
Jak długo trwa badanie spektrometrem?
Pojedynczy pomiar trwa od kilkunastu do kilkudziesięciu sekund. Cała analiza przedmiotu, z kilkoma punktami pomiaru, zajmuje zwykle kilka minut.
Czy mogę dostać raport z badania?
Tak, jeśli zlecasz analizę jako usługę. W Sefinie raport z analizy jednej próbki kosztuje 20 zł brutto, a złożone analizy wymagające większej liczby pomiarów 30 zł za przedmiot (stan na październik 2026 r.).
Podsumowanie
XRF to szybka i nieniszcząca metoda, która przy jednorodnych stopach wystarcza do rzetelnej wyceny. Widzi jednak głównie powierzchnię. Przy powłokach, wyrobach wielowarstwowych i mieszanym złomie potrzebne są dodatkowe pomiary albo przetopienie. Dobry skup pokazuje wynik, wyjaśnia przyjętą próbę i mówi, kiedy pomiar wymaga potwierdzenia.
Źródła
- X-ray fluorescence, https://en.wikipedia.org/wiki/X-ray_fluorescence, [dostęp online: 22.09.2026].
- Fire assay, https://en.wikipedia.org/wiki/Fire_assay, [dostęp online: 22.09.2026].
- XRF Analysis vs Fire Assay in Precious Metal Testing, https://www.midstatesrecycling.com/blog/xrf-analysis-vs-fire-assay-precious-metal-testing, [dostęp online: 22.09.2026].
- Gold Testing with X-ray Fluorescence (XRF), https://www.thesafehouse.sg/articles/gold-testing-with-x-ray-fluorescence-xrf, [dostęp online: 22.09.2026].
- Helmut Fischer – producent spektrometrów XRF, https://www.helmut-fischer.com/, [dostęp online: 22.09.2026].
- Sefina – analizy i wyceny metali szlachetnych, https://skup.sefina.pl/uslugi/analizy-i-wyceny-metali-szlachetnych/, [dostęp online: 22.09.2026].
- Ustawa z dnia 1 kwietnia 2011 r. – Prawo probiercze, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20110920529, [dostęp online: 22.09.2026].
Jak sprawdzić czy to złoto, czyli 4 najpopularniejsze sposoby na weryfikację złota
Przeczytaj wpis: Jak sprawdzić czy to złoto, czyli 4 najpopularniejsze sposoby na weryfikację złota
Jak sprawdzić autentyczność złota?
Jak przebiega wycena złota w skupie — krok po kroku od próby do wypłaty
Przeczytaj wpis: Jak przebiega wycena złota w skupie — krok po kroku od próby do wypłaty
